پل های ایرانی فقط مسیر عبور نبودند
به گزارش آثارنیوز، پل های تاریخی ایران فقط مسیر عبور نبودند؛ با رازهای مهندسی پل خواجو، سی وسه پل، پل بند شادروان و پل قدیم دزفول آشنا شوید.
الهه جعفرزاده: پل را معمولا سازه ای برای عبور از رودخانه می شناسیم؛ مسیری که دو ساحل را به هم متصل می کند. اما در تاریخ معماری ایران، بعضی پل ها وظایفی بسیار فراتر از این داشته اند. گروهی از آنها هم زمان نقش سد و تنظیم کننده جریان آب را ایفا می کردند، برخی در شبکه آبیاری و آسیاب ها سهم داشتند و بعضی دیگر به محل تجمع، تفریح و برگزاری مراسم های عمومی تبدیل گشته بودند. راز مهندسی پل های تاریخی ایران را باید در همین چندکاره بودن آنها جست وجو کرد؛ درست در نقطه ای که معماری، مهندسی آب و زندگی شهری به هم می رسیدند.
پل خواجو؛ روشن ترین نمونه پیوند معماری و مهندسی
پل خواجو در اصفهان یکی از روشن ترین نمونه های پیوند معماری و مهندسی آب است. این پل در دوره شاه عباس دوم صفوی ساخته شد و بر خلاف تصور رایج، فقط جهت عبور از زاینده رود طراحی نشده بود.
در ساختار پل، دریچه هایی تعبیه شده بود که با باز و بسته کردن آنها می شد جریان آب را کنترل کرد. این سازوکار به ایجاد اختلاف سطح آب در دو سوی پل و تنظیم جریان کمک می کرد. در شرایطی هم بستن دریچه ها سبب بالا آمدن آب و ایجاد پهنه ای شبیه دریاچه در اطراف پل می شد؛ وضعیتی که برای آبیاری باغ ها و استفاده های تفریحی اهمیت داشت.
دانشنامه ایرانیکا توضیح می دهد که سازوکار دریچه های پل خواجو و پل ا... وردی خان امکان کنترل سطح آب و تنظیم جریان را فراهم می کرد. بنابراین، پل خواجو را باید سازه ای دانست که هم زمان کارکرد ارتباطی، آبی و اجتماعی داشت.
پل خواجو سی وسه پل؛ فراتر از اتصال دو سوی رودخانه
سی وسه پل، از شناخته شده ترین نمادهای اصفهان، در دوره شاه عباس اول و به سرپرستی ا... وردی خان ساخته شد. این پل قسمتی از محور ارتباطی چهارباغ بود و دو سوی زاینده رود را به یکدیگر متصل می کرد.
اما طراحی آن تنها به عبور محدود نمی شد. در ساختار پل، مسیرهایی برای عبور پیاده و حرکت ارابه ها درنظر گرفته شده بود و فضای زیر طاق ها و کناره های آن هم به محلی برای حضور و گردهمایی مردم تبدیل می شد.
در دوره صفوی، سی وسه پل میزبان مراسم هایی مانند آب پاشان و آبریزان بود؛ مراسمی که در آن مردم با آب و گلاب به استقبال یکدیگر می رفتند. این پل نشان میدهد که سازه های شهری در معماری صفوی گاهی هم زمان نقش زیرساخت حمل و نقل و فضای عمومی را بر عهده داشتند.
سی وسه پل شوشتر؛ وقتی پل به قسمتی از یک کارخانه آبی تبدیل شد
در شوشتر خوزستان، ماجرا پیچیده تر است. اینجا با یک پل منفرد رو به رو نیستیم، بلکه با مجموعه ای از سازه های به هم پیوسته شامل پل بندها، کانال ها، تونل ها، آسیاب ها و مسیل ها مواجهیم.
پل بند شادروان یکی از اجزای این سامانه تاریخی است؛ سازه ای که در آن دو کارکرد پل و بند در کنار یکدیگر قرار گرفته اند. بندها با بوجودآوردن مانع در راه رودخانه، سطح آب را بالا می آوردند و امکان هدایت آن به کانال های مختلف را فراهم می کردند. آب هم بعد از عبور از مسیرهای طراحی شده، به حرکت چرخ آسیاب ها کمک می کرد و برای آبیاری زمینهای کشاورزی و تأمین آب مورد استفاده قرار می گرفت.
یونسکو سامانه آبی تاریخی شوشتر را مجموعه ای استثنایی از سازه های مهندسی می داند که شکل کنونی آن به طور عمده به قرن سوم میلادی بازمی گردد و بر پایه فناوری های قدیمی تر شکل گرفته است. این مجموعه در سال ۲۰۰۹ در لیست میراث جهانی به ثبت رسید.
سامانه آبی شوشتر پل قدیم دزفول؛ سازگاری با نیروی رودخانه
پل قدیم دزفول هم نمونه ای قابل توجه از مهندسی پل سازی در ایران است. این پل روی رودخانه دز قرار دارد و بخش های شرقی و غربی شهر را به یکدیگر متصل می کند. پیشینه ساخت بخشهایی از آن به دوره ساسانی نسبت داده می شود، هرچند سازه در طول قرن ها بارها مرمت و بازسازی شده و همه قسمت های امروزی آن متعلق به یک دوره تاریخی نیستند.
یکی از نکات مهم در طراحی پل های رودخانه ای، شکل پایه ها و نحوه برخورد آنها با جریان آب است. پایه های پل باید به اندازه ای مقاوم باشند که فشار آب و آثار فرسایش را تحمل کنند. در پل های تاریخی ایران، استفاده از پایه های مستحکم و سازه های قوسی، بخشی از طریق حل مهندسان برای عبور از رودخانه های پرآب بوده است. دانشنامه ایرانیکا هم در بررسی پل های تاریخی ایران به طراحی پایه ها و نقش آنها در عبور آب و پایداری سازه اشاره می کند.
پل قدیم دزفول راز مشترک پل های ایرانی
پل خواجو، سی وسه پل، شادروان و پل دزفول از نظر دوره تاریخی، مصالح و کارکرد یکسان نیستند؛ اما یک خصوصیت مشترک دارند: مهندسان آنها پل را جدا از محیط اطرافش طراحی نمی کردند. وضعیت رودخانه، جریان آب، نیازهای کشاورزی، مسیرهای ارتباطی و حتی زندگی اجتماعی مردم در ایجاد این سازه ها نقش داشت.
شاید به این علت است که بعضی پل های تاریخی ایران، حتی بعد از گذشت چند قرن، هنوز فقط یک بنای دیدنی نیستند؛ آنها روایت گر دوره ای هستند که در آن یک سازه می توانست هم مسیر عبور باشد، هم ابزار مدیریت آب و هم قسمتی از زندگی روزمره شهر.
منبع: asarnews.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب