کرج شهری که گذشته اش هنوز در محله هایش نفس می کشد
به گزارش آثارنیوز، البرز _ هویت کرج تنها در نام خیابان ها و ساختمان هایش خلاصه نمی شود؛ از آثار باستانی و کاخ سلیمانیه تا تشکیل محله هایی چون گوهردشت و جهانشهر، هر گوشه این شهر داستانی از گذشته دارد.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها، حمیدرضا عبدالمنافی: هر شهری شناسنامه ای دارد که همه آنرا نمی توان در نقشه ها، خیابان ها و ساختمان هایش پیدا کرد؛ قسمتی از این شناسنامه در دل خاک پنهان است، بخشی در بناهایی که از گذشته باقیمانده اند و قسمتی دیگر در خاطره آدم هایی که محله ها را ساخته اند و به آنها هویت بخشیده اند. کرج هم از این قاعده جدا نیست؛ شهری که امروز با بزرگراه ها، محله های گسترده و جمعیت پرشمارش شناخته می شود، اما گذشته اش به سال هایی دورتر از ایجاد سیمای امروزی آن بازمی گردد.
بیست مهر، روز فرهنگی کرج ( روز کرج )، بهانه ای است برای ورق زدن این شناسنامه؛ از محوطه های باستانی البرز و راه هایی که کاروان ها از آن عبور می کردند تا کاخ ها، مراکز علمی و محله هایی که در دوره معاصر شکل گرفتند.
در این میان، یک پرسش بازهم باقی است: کرجی که امروز می شناسیم، چطور به اینجا رسیده و چه بخشهایی از گذشته آن هنوز در زندگی روزمره مردم جریان دارد؟
علیرضا عیاری، استاد دانشگاه و پژوهشگر کرج شناس، در گفتگو با خبرگزاری مهر از تاریخ این شهر به نشانه هایی اشاره می کند که هرکدام قسمتی از این مسیر را روشن می کنند؛ نشانه هایی که از گذشته باستانی منطقه آغاز می شوند و تا داستان ایجاد محله های امروز ادامه پیدا می کنند.
ردپای تاریخ در سرزمین البرز
برای شناخت گذشته کرج، باید کمی از محدوده شهر امروز که توسط وزارت کشور نقشه آن ترسیم شده است فاصله گرفت و به محوطه های باستانی استان البرز سر زد.
تپه ازبکی در شهرستان نظرآباد، یکی از مهم ترین محوطه های باستان شناختی استان البرز یا کرج قدیم است که آثار به دست آمده از آن، اطلاعاتی درباره ی سکونت انسان و شیوه زندگی جوامع کهن در اختیار محققان قرار می دهد.
عیاری با اشاره به این محوطه، بر پیشینه طولانی تاریخی منطقه تاکید می کند. تپه ازبکی، البته در محدوده شهرستان نظرآباد قرار دارد، نه شهر کرج؛ اما قسمتی از میراث تاریخی سرزمینی است که امروز در محدوده استان البرز قرار گرفته است.
اهمیت چنین محوطه هایی تنها به قدمت آنها محدود نمی گردد. نتایج باستان شناختی می توانند از شیوه ساخت خانه ها، ابزارهای مورد استفاده و ایجاد اجتماعات انسانی پرده بردارند. به همین دلیل، روایت تاریخ البرز را نمی توان تنها از روی بناهایی شروع کرد که چند صد سال از ساخت آنها می گذرد.
راه هایی که به ایجاد کرج کمک کردند
جغرافیا در داستان کرج نقش مهمی داشته است. رودخانه، زمینهای کشاورزی و قرار گرفتن منطقه در راه ارتباطی میان تهران و دیگر نواحی کشور، زمینه ای فراهم نمود تا این محدوده در دوره های مختلف اهمیت پیدا کند.
عیاری در داستان تاریخی خود، به توجه حکومت های گذشته به راه ها و گذرگاه ها اشاره می کند؛ مسیری که در کنار جابه جایی مسافران، برای انتقال کالا و ارتباط میان شهرها هم اهمیت داشت.
آثار تاریخی باقیمانده از این نوبت ها را میتوان نشانه هایی از همین رفت وآمدها دانست. کاروانسرای شاه عباسی کرج، از بناهای شناخته شده شهر، یادآور زمانی است که کاروانسراها قسمتی از شبکه ارتباطی کشور بودند و امکان توقف و استراحت مسافران را فراهم می کردند.
پل تاریخی دختر کرج هم از آثار شاخص منطقه محسوب می شود. این پل که با نام پل شاه عباسی یا پل خاتون هم شناخته می شود، بر رودخانه کرج قرار دارد و منابع گردشگری، سازه موجود را به دوره صفوی نسبت می دهند؛ هرچند از بقایای پلی قدیمی تر در این محدوده هم یاد شده است.
این بناها فقط یادگارهایی برای بازدید گردشگران نیستند. هرکدام داستانی از نیازهای زمان خود دارند؛ از عبور از رودخانه تا فراهم کردن امکان سفر و تجارت. شاید به این علت است که شناخت گذشته کرج، بدون توجه به راه ها و سازه های ارتباطی آن، کامل نخواهد بود.
کاخ سلیمانیه؛ یادگار یک دوره تاریخی
با رسیدن به دوره قاجار، نشانه های دیگری از گذشته کرج پیش روی ما قرار می گیرد. کاخ سلیمانیه، واقع در محوطه دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، از آثار باستانی مهم شهر است که به دوره فتحعلی شاه قاجار متعلق می باشد.
این بنا با معماری و نقاشی های تاریخی خود شناخته می شود و قسمتی از حافظه تاریخی کرج را در خود نگه داشته است. قرار گرفتن آن در محوطه یک مرکز دانشگاهی هم پیوندی جالب میان گذشته و امروز بوجود آورده است؛ جایی که میراث معماری در کنار آموزش و پژوهش قرار گرفته است.
در دوره معاصر، گسترش راه های ارتباطی و توسعه مراکز آموزشی و اقتصادی، به تغییر چهره کرج کمک کرد.
جاده کرج _ چالوس یکی از نمونه های مهم این تحول است. عملیات راه اندازی این جاده در اوایل دهه ۱۳۱۰ شروع شد و مسیر در آذر ۱۳۱۲ به بهره برداری رسید. ساخت تونل کندوان هم در سال ۱۳۱۴ شروع شد و در سال ۱۳۱۷ به بهره برداری رسید.
توسعه راه ها رفت وآمد را آسان تر کرد و زمینه گسترش ارتباطات اقتصادی و اجتماعی را فراهم آورد. کرج هم کم کم از محدوده ای با بافت سکونتی محدودتر به شهری درحال گسترش تبدیل شد؛ روندی که در دهه های بعد سرعت بیشتری گرفت.
تاریخ محله های معروف کرج از گوهردشت تا عظیمیه
اگر آثار باستانی، گذشته دور کرج را روایت می کنند، محله های آن بخش دیگری از داستان شهر را پیش روی ما می گذارند؛ داستانی نزدیک تر به زندگی مردم و خاطراتی که هنوز در بین ساکنان قدیمی جریان دارد.
گوهردشت، جهانشهر و عظیمیه از محله هایی هستند که در روند توسعه معاصر کرج شکل گرفته اند و هرکدام گذشته و مسیر گسترش خاص خودرا دارند.
عیاری در روایت خود از نقش محمدصادق فاتح یزدی در توسعه گوهردشت و جهانشهر یاد می کند. فاتح یزدی از چهره های اقتصادی و کارآفرین در رابطه با توسعه کرج در دوره معاصر بود و نام او با قسمتی از تحولات شهری و اقتصادی این منطقه گره خورده است.
داستان ایجاد محله ها، البته تنها به نام یک فرد خلاصه نمی گردد. تغییر کاربری زمین ها، ایجاد راه های دسترسی، ایجاد مراکز خدماتی و افزایش جمعیت، همگی در تبدیل محدوده های پراکنده به محله های شهری نقش داشته اند. برای روشن شدن جزییات این روند، نقشه های قدیمی و اسناد شهرداری در کنار روایت ساکنان قدیمی اهمیت پیدا می کنند.
عیاری همین طور از عباس عظیمی آرام در ارتباط با ایجاد عظیمیه نام می برد. در مورد محله هایی مانند صوفی آباد و حیدرآباد هم روایت هایی درباره ی نقش اشخاص و خاندان های محلی در توسعه آنها وجود دارد که بررسی اسناد و خاطرات شفاهی می تواند به روشن شدن ابعاد تاریخی شان کمک نماید.
این بخش از تاریخ کرج، شاید بالاتر از هر بخش دیگری به زندگی روزمره مردم نزدیک باشد.
نام خیابان ها، محل خانه های قدیمی، اولین مراکز درمانی و خدماتی و خاطرات ساکنان نخستین، همگی می توانند به ثبت تاریخ محله ها کمک کنند؛ تاریخی که اگر ثبت نشود، امکان دارد با گذشت زمان از حافظه شهر پاک شود.
مفاخر؛ چهره هایی که به هویت شهر معنا می دهند
هویت یک شهر تنها در معماری و آثار باستانی آن خلاصه نمی گردد. چهره های علمی، ادبی، هنری و موسیقی هم قسمتی از سرمایه فرهنگی شهر هستند؛ کسانیکه آثار و زندگی شان در حافظه جمعی مردم باقی می ماند.
عیاری در گفتگوی خود به آرامگاه شماری از چهره های فرهنگی و هنری در امامزاده طاهر ضد السلام و بهشت سکینه کرج و پیرامون آن اشاره می کند و نام هایی چون غلامحسین بنان، معینی کرمانشاهی و نجف دریابندری و ده ها هنرمند و موسیقیدان و شاعر را مطرح می کند.
یادآوری این نام ها فرصتی است تا نگاه به کرج از محدوده آثار باستانی و محله ها فراتر برود و نقش این منطقه در جغرافیای فرهنگی ایران هم دیده شود.
البته برای معرفی دقیق هر شخصیت، باید میان زادگاه، محل زندگی، محل فعالیت و محل دفن او تفاوت گذاشت و اطلاعات در ارتباط با آرامگاه ها را بطور مستقل بررسی کرد.
معرفی مفاخر، زمانی اثرگذارتر خواهد بود که به معرفی چند نام محدود نماند و آثار، زندگی و نسبت هر شخصیت با شهر هم برای مخاطب روشن شود. چنین نگاهی می تواند به شناخت بهتر سهم کرج در تاریخ فرهنگ و هنر ایران کمک نماید.
کرج امروز و مسئولیت حفظ گذشته
امروز کرج شهری بزرگ و متنوع است؛ شهری که بخش مهمی از جمعیت آن در دهه های اخیر به آن وارد شده اند و خیلی از محله هایش با سرعت گسترش یافته اند. در چنین شرایطی، شناخت گذشته شهر شاید بالاتر از هر زمان دیگری اهمیت داشته باشد.
روز فرهنگی کرج فرصتی است تا تاریخ محله ها، آثار باستانی و چهره های فرهنگی باردیگر دیده شوند؛ نه فقط برای یادآوری گذشته، بلکه برای شناخت بهتر شهری که هر روز در آن زندگی می نماییم.
ثبت خاطرات ساکنان قدیمی، مستندسازی تاریخ محله ها، معرفی دقیق نتایج باستان شناختی و صیانت از بناهای تاریخی می تواند قسمتی از این مسیر باشد. این اقدامات کمک می کنند توسعه شهری به مفهوم فراموش کردن گذشته نباشد.
از تپه ازبکی در پهنه تاریخی البرز تا پل ها و کاروانسراها و از کاخ سلیمانیه تا گوهردشت و جهانشهر، هرکدام قسمتی از داستانی بزرگ تر را روایت می کنند؛ داستان شهری که در گذر زمان تغییر کرده، گسترش یافته و هویت آن در پیوند میان گذشته و زندگی امروز شکل گرفته است.
شاید شناخت کرج از همین جا آغاز شود؛ از توجه به جزئیاتی که در شلوغی زندگی روزمره کمتر دیده می شوند، اما کنار هم قرار گرفتنشان نشان داده است شهری که امروز می شناسیم، حاصل یک دوره یا یک نسل نیست، بلکه نتیجه تاریخی طولانی و تجربه های انباشته مردمانی است که در این سرزمین زیسته اند.
منبع: asarnews.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب